Wolfgang Amadeus Mozart'ın (1756–91) on ünlü yaylı dörtlüsünden ("Haydn" Dörtlüleri, "Hoffmeister" Dörtlüsü, "Prusya" Dörtlüleri) önce, aynı çalgı bileşimi için yazılmış, daha az bilinen 13 erken eser gelir. Bu eserler, babası Leopold ile çıktığı ortak yolculuklar sırasında doğdu. Mozart ilk yaylı dörtlü döngüsünü (KV 155–160) 1772/73 yıl dönümü dolaylarında Kuzey İtalya'da, ikincisini birkaç ay sonra 1773 yaz aylarında Viyana'da (KV 168–173) besteledi. O dönemde henüz genç olan bu türdeki ilk denemesini de —bestelendiği kente adını veren "Lodi" Dörtlüsü KV 80— 14 yaşındaki Mozart, memleketi Salzburg'da değil, 1770'teki ilk İtalya yolculuğu sırasında yaptı.

Burada sunulan altı erken Viyana Yaylı Dörtlüsü KV 168–173, çok yetenekli bir gencin salt "parmak alıştırmaları" değildir; tersine, niteliğiyle öne çıkan, çalması olağanüstü keyifli dörtlü müziğidir (bkz. Wolf-Dieter Seiffert, Mozarts frühe Streichquartette, Münih 1992).

Leopold Mozart'ın, yaklaşık iki buçuk aylık Viyana konaklaması (14 Temmuz – 26 Eylül 1773) boyunca eşine yazdığı on iki mektup, yolculuğun nedeni ve olası amacı konusunda dikkat çekici biçimde suskundur. Ancak imalar, 17 yaşındaki oğlu —çoktan birçok opera, senfoni ve sayısız başka bestenin ünlü yazarı— için Salzburg dışında çekici bir kadrolu görev açılıp açılamayacağını yerinde yokladığını düşündürür. Leopold Mozart'ın, Viyana Saray Müzik Direktörü ve imparatorun oda bestecisi Florian Leopold Gassmann'ın (1729–74) ağır hasta olduğunu ve dolayısıyla konumlarının yakında boşalabileceğini bildiği anlaşılıyor. Böyle bir spekülasyonu açıkça dile getirmek beceriksizce olurdu; bu yüzden baba oğul, Salzburg Başpiskoposu Hieronymus von Colloredo'nun rızasıyla ama sessizce yola çıktı: "Burada neden bu kadar uzun kalmam gerektiğini zamanı gelince tüm dünyaya anlatacağım; ve herkes bunu haklı bulacak. Bu nedeni Hazretlerine [Colloredo] bildirdim" (Leopold Mozart'tan eşi Maria Anna Mozart'a, Viyana, 8 Eylül 1773). Leopold Mozart'ın başka bir mektup pasajındaki göz kırpan sözünü, Viyana yolculuğunun da —hatta esas olarak— Gassmann ve onun saraydaki konumuyla ilgili olduğundan başka nasıl yorumlayabiliriz: "Bay Gasman hastaydı; ama şimdi daha iyi. Bunun Viyana'daki konaklamamızla ne ilgisi olduğunu bilmiyorum. Budalalar her yerde işte pek akıllı değil!" (4 Eylül 1773). Kısa süre sonra eli boş biçimde Salzburg'a dönüldü. Gassmann gerçekten de yaklaşık dört ay sonra öldü; yerini Antonio Salieri aldı.

Buna göre, tam da yaylı dörtlü bestelemek, olası bir görev umuduyla kuşkusuz bağlantılıydı. Zira 1770'lerin başında Viyana'da özellikle bu türe ilgi —Joseph Haydn'ın güncel eserlerinin etkisiyle de— güçlü biçimde artıyordu. Yine de KV 168–173 Dörtlüleri, Mozart ailesinin yazışmalarında tek sözcükle bile anılmaz; meğerki Leopold Mozart'ın şu yan sözü dörtlülerden birine yormak istensin: "Wolfg. çok gayretle bir şeyler besteliyor" (18 Eylül 1773).

Günümüze ulaşan altı otografın hepsi aynı nota kâğıdını kullanır; Mozart bu kâğıttan Viyana konaklaması için Salzburg'dan yeterli miktarda yanına almış olmalı. Ancak bu aylarda altı dörtlü dışında pek fazla eser doğmadı: Viyana konaklamasının hemen başında, Salzburg için düşünülen "Antretter" Serenadı KV 185 ile "Lodi" Dörtlüsü Sol majör KV 80'in (73f) 4. bölümü. Mozart belki başlangıçta, böylece —Viyana'da âdet olan— dört bölümlülüğe tamamlanan bu Sol majör Dörtlü'yü altı yaylı dörtlü dizisine katmayı düşünmüştü.

Dörtlülerin besteleniş sırası karanlıkta kalır. Leopold Mozart eserleri ancak sonradan kurşunkalemle numaralandırarak istediği sıraya soktu. Yine sonradan, ilk Dörtlü KV 168'in ilk partisyon sayfasına tüm döngü için şu başlığı ve yazar bilgisini ekledi: "6 quartetti del Sgr: Caval: Amadeo | Wolfgango Mozart." 1.–4. Dörtlülerin (KV 168–171) otografları ayrıca Leopold Mozart'ın elinden ilk nota sayfasında Ağustos 1773 olarak tarihlenir; diğer ikisi tarihsiz kaldı ama kesinlikle onlar da Ağustos ya da Eylül 1773'te doğdu. Tüm dörtlü otograflarına Leopold Mozart "quartetto" başlığını attı; yalnızca Do majör Dörtlü KV 170'te başlığı, o zaman artık modası geçmiş tür terimi "Div[ertimento]"dan kendisi düzeltti. KV 170'in ilk otograf sayfasında ayrıca alışılmadık ölçüde resmî bir yazar ifadesi dikkat çeker: "di Wolfgango Amadeo Mozart. | accademico di Bologna e di Verona." Böyle resmî bir ifade tarzının, oğlunun iş bulma şansını artırmak için Viyanalı müzisyen ve kopistlerin gözüne yönelik olduğu varsayılabilir.

1770'lerin başında Viyana'da müzik yayıncılığı yaşamı, orada gelişen nota-kopistliğinin tersine, neredeyse yoktu. Örneğin Joseph Haydn'ın erken yaylı dörtlüleri (1774 tarihli op. 20'sine dek) Viyana'da değil, Paris ya da Amsterdam'da çıktı. Bu yüzden Leopold Mozart, altı dörtlünün el yazması parti kopyaları yoluyla yayılmasına odaklandı. Salzburg'a dönüş yolculuğundan önce altı partisyon, partilerin yazılması için bir Viyanalı kopiste verilmiş olmalı. Böyle erken bir kopya günümüze ulaşmasa da, 1775 dolaylarında "Klein-Quartbuch"ta —tonalitelere göre özenle düzenlenmiş, nota incipit'leriyle donatılmış, döneme ait bir tür el yazması satış kataloğu— böyle bir kopya kayıtlıdır (bkz. Cliff Eisen, 1986). Bu malzemenin, genç Salzburglunun adını ilgili kamuoyunun gündemine taşıyabilecek bir abonelik amacıyla mı hazırlandığı belirsiz kalır, ama olasılık dışı değildir. Bu altı eserin Mozart'ın yaşamı boyunca hiç, ne zaman ve nerede seslendirildiği bilinmez.

Erken Viyana yaylı dörtlüleri yine de on iki yıl sonra, 1785 sonbaharında, bu kez Mozart için kuşkusuz istenmeyen bir rol daha oynadı. Zira altı yaylı dörtlüden oluşan bir parti takımı —1773'ünkiler ya da bunlardan yeniden kopyalanmış— Viyanalı müzik yayıncısı Christoph Torricella tarafından 14 Eylül 1785'te "en ucuz fiyata" satışa çıkarıldı (Wiener Zeitung). Ama tam da aynı sırada Viyanalı yayıncı Artaria, Mozart'ın Haydn'a ithaf ettiği altı yaylı dörtlüyü basıyordu; bu yüzden çok daha erken bestelenmiş eserlerin rakip el yazması malzemesi haklı olarak yanıltıcı sayıldı. Artaria durumu hemen kamuoyuna açıkladı: "Bay Mozart, değerli halkını, söz konusu 6 Dörtlünün hiç de yeni olmadığını, tersine daha 15 [sic] yıl önce yazdığı eski bir eser olduğunu bildirmeyi görev sayar" (Wiener Zeitung, 17 Eylül 1785).

1792'de Artaria, Viyana'da bazı seçilmiş erken yaylı dörtlü bölümlerinin sahih olmayan bir parti baskısını çıkardı. Erken Viyana yaylı dörtlüleri ilk kez tam olarak Offenbach'taki André müzik yayınevinde basıldı. André, 1800'de dul Constanze Mozart'tan otografların neredeyse tamamını satın almış ve hemen yayımına başlamıştı. Daha aynı yıl altı Dörtlü KV 168–173, opus numarası 94 altında iki parti defteri hâlinde ilk baskı olarak çıktı (plaka no. 1509). André, op. 94'ün başlık sayfasında birinci sınıf kaynağına gönderme yapar: "Edition faite d'après la partition en manuscrit." İlk baskısı gerçekten büyük ölçüde güvenilirdir, ama daha yakından karşılaştırıldığında özgünlerin gerçek bir yerine geçmez. Neue Mozart-Ausgabe 1966'da, Krakov'da saklanan KV 169, 171 ve 173 otograflarına erişemediğinden André'nin ilk baskısına tek yedek kaynak olarak dayanmak zorunda kaldı; bu yüzden eldeki edisyon önceki birçok hata ve yanlışlığı düzeltebilmekte ve Mozart'ın nota metnini ilk kez tüm partilerde doğru biçimde verebilmektedir.

Eldeki edisyonun sonundaki Bemerkungen'de anılan tüm kütüphanelere kaynakları sağladıkları için içtenlikle teşekkür ederim; özellikle KV 170 Mozart otografına erişim için Basel'deki Paul Sacher Vakfı'na. Sorunlu nota metni yerlerine ilişkin sanatsal danışmanlığı ve yoğun ortak tartışmaları için Armida Dörtlüsü'ne (Martin Funda, Johanna Staemmler, Teresa Schwamm ve Peter Philipp Staemmler) çok içten teşekkür ederim.

Wolf-Dieter Seiffert — G. Henle Verlag (Münih, İlkbahar 2020)